Kultura Zuzendaritza Nagusia - Vianako Printzea Erakundea
"150 Años de la Final de la Tercer Guerra Carlista (1876)" mikroerakusketa formatu txikiko lagina da, sarbide libre eta doakoa duena. Nafarroako Artxiboaren beheko galerian egongo da zabalik, martxoko egun guztietan, 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 20:00etara.
Hirugarren Gerra Karlistak
1876ko martxoaren 2ko goizeko zortzi eta erdietan, Carlos de Borbón eta Austria-Este Karlosek, Karlos VII.a bezalako tronu espainiarraren aurreko karlistak, Valcarlosek, Juan María Montoya eta García brigadierrak, Lapopulazioko gazteluaren gotorlekuko karlistaren agintean, Jacobo Araoz brigadierrak eta Valmasedak agindutako indarrei eman zien posizioa. Horrekin, Hirugarren Gerra Karlistaren benetako amaiera militarra jarri zen. Gatazka hori Espainiak XIX. mendean pairatu zuen hirugarren liskar zibila izan zen, eta eragin berezia izan zuen Nafarroan.
Gerraren azken faserako bidea zabalik geratu zen Arsenio Martínez-Campos Antón jeneralak 1874ko abenduaren 29an Sagunton (Valentzia) Alfontso XII.aren errestaurazio monarkikoaren alde egin zuenean, 1872an gerra hasi zenetik ia hiru urte igaro ondoren. Horrela, behin betiko amaitu ziren I. Errepublika eta haren ezaugarri izan zen ezegonkortasuna. Errege gaztea tronura igotzea, tropen buru nagusi gisa ia berehala jarriko zena, eta Antonio Cánovas del Castillo gobernuko presidente gisa hartutako neurriak, aurreko gobernuek erlijioaren aurkako kariz hartutako erabaki batzuk alderantzikatuz, lagungarriak izan ziren karlismoaren sektore batzuk talde liberal/alfonmisorantz erakartzeko, eta, horrela, atezainaren indarrak ahuldu ziren.
Hala, 1875ean, Lakarreko guduan porrota izan arren, Alfontso Garaiko indarrek lortu zuten Iruñean karlistak zeuden hezurrek hainbat hilabetez izan zuten blokeoa altxatzea, bai eta Araban, Teruelen, Geronan, Castellónen eta Lleidan kontrolatutako lurraldetik hustea ere; azken horretan, azaroaren 19an, Seo de Urgeleko bastioi karlista hartu zuten.
Horrela, 1876ko otsailaren hasieran, Bizkaiko eta Gipuzkoako erregeordearen indarrak hondatuta zeudela, Nafarroan elkartu ziren Ezkerreko Armada deiturikoak, Jenaro de Quesada eta Mathews jeneralaren agintaritzapean, eta Eskuin Armada deiturikoak, MartínezCampos jeneralaren aginduetara, kontrol karlistaren pean zeuden azken eremuak berreskuratzeko. Azken horri dagozkio 1876ko otsailaren 18an Montejurrako gailurreko gotorlekuaren azken erasoa eta egun horretan bertan indar karlistek Echalarreko Palomeras gainean eta Peña Platako gotorlekuan (Zugarramurdiren ondoan) izandako porrota egin zituzten unitateak. Hurrengo egunean, indar leialek Karlos VII.a ebakuatu ondoren, Lizarra Alfontsenako indarrei entregatu zieten, eta, 28an, Alfontso XII.a erregea Iruñera iritsi zen bitartean, Espainia utzi eta Frantziako muga zeharkatzen zuen, Valcarlosen armadaren zati batekin; gainerakoak, berriz, desintegratu eta sakabanatu egiten ziren. Brigadier Montoyaren agintean zeuden 84 gizonen aipamen txikiak baino ez zien aurre egin Lapoblación gazteluan eraikitako gotorlekuan bi egun luzeagoari, harik eta martxoaren 2ko goizean Araoz brigadierraren indarrei gatazkaren azken gertaera militarrean hitz egin zieten arte.
Gerra amaitzeak, batez ere Nafarroak, giza, material eta finantza-eragin handiagoa izan zuen probintzietan, gizarte-adiskidetzearen lan neketsuari aurre egitea ekarri zuen (Alfontso XII.a erregeak berak adierazi zuen Somorrostroko Proklamazioan, 1876ko martxoaren 13an, non adierazi baitzuen inori ez zaiola bere porrota umiliatu behar, eta, azken batean, garailearen anaia dela garailea»), suntsitutakoaren berreraikuntza materiala (zubiak, bideak eta, are gehiago, Lieoroako itsasontzia Guía ibaiaren gainean – Irati –), bai eta gatazkan zehar izandako eskubide-urraketak konpontzea eta epaitzea ere (Igúzkitzako leizeko krimenak, adibidez).
Era berean, gatazkaren amaierak ahalbidetu zuen leheneratze borbonikoa instituzionalizatzea, gerra amaitu eta 4 hilabetera, 1876ko Konstituzioa aldarrikatuta. Gutun magna berriak monarkia konstituzionaleko sistema bat finkatu zuen. Sistema hori formalki oinarritzen zen ahalmen berdinak zituzten bi parlamentu-ganbera kolegegile egotean (Kongresua eta Senatua), baina praktikan hutsaldu egin zen bi alderdi nagusien (liberal-kontserbadorea eta liberal-fusionista) arteko gobernu-txandako konpromiso bat egoteagatik, zeinak, beheranzko egonkortasunarekin, 1923ra arte iraungo baitzuen.
