Kultura Zuzendaritza Nagusia - Vianako Printzea Erakundea
Nafarroako Gobernua

Nafarroako Artxiboak apirileko mikroerakusketa eskaini dio Alaskako espedizioen 250. urteurrenari

2024/04/02

Espainiako espedizioak 1774an hasi ziren Alaskako kostaldera bidaiatzen, eta 250 urte bete direnean, Nafarroako Errege Artxibo Nagusiak esplorazio horrekin loturiko dokumentu batzuk erakusteko mikroerakusketa egingo du apirilean. Zehazki, Alaskako kostaldeko hainbat mapa daude ikusgai, eta horien artean Pamplona edo Roca Pamplona de los Españoles izeneko galtzadaren kokapena ikus daiteke latitude horietan.

"Espainiako Espedizioen 250. urteurrena Alaskara (1774)" mikroerakusketa formatu txikiko erakusketa da, doakoa eta librea. Nafarroako Artxiboko beheko galerian zabalik egongo da apirileko egun guztietan, 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 20:00etara.

XVIII. mendeko Alaskako esplorazioak

XVIII. mendearen azken herenean, Ipar Amerikako Pazifikoko kostaldean errusiarrek egindako sarrerei buruzko albisteak Espainiara iritsi zirenean, 1774tik aurrera hainbat espedizio egin ziren, ordura arte ia ezezaguna zen Alaska izeneko lurraldearen gaineko subiranotasun espainiarra esploratzeko eta baieztatzeko. Espedizio horien aztarna kartografikoak presentzia berezia du Nafarroako Errege Artxibategi Orokorrean zaindutako dokumentazioaren artean.

Antonio de Bucareli y Ursúa, Espainia Berriko erregeordea izan zen 1774an Juan Pérez Hernández nabigatzaileari Alaskako kostaldera lehen espedizioa egitea agindu ziona, garai hartan Kaliforniako iparraldeko zatitzat jotzen zirenak. Bucareli Ursúatarren leinu nafar ospetsutik jaisten zen amaren bidetik, eta XVIII. mendearen amaieran lortutako garrantziaren adierazgarri da haren anaia Francisco de Paula ere erregeorde izatea, kasu honetan Nafarroakoa, eta anaia nagusia, Jose Frantzisko, Ursúaren maiorazkoa eta Arizcungo (Baztan) dorretxearen jabea izatea, leinuaren jatorria.

1774ko lehen espedizio horren ondoren beste dozena bat etorri ziren mendearen amaierara arte, eta horien ondarea Alaskako zenbait herrik eta gorabehera geografikok gaur egun dituzten izenetan mantendu da, hala nola Córdova (sic) eta Valdez hiriak, Malaspina glaziarra edo Bucareli badia. Azken hori erregeordearen omenez bataiatu zen, 1775ean Juan Francisco de la Bodega y Cuadrak gidatu zuen esplorazio-bidaiagatik.

Arrezifea edo Iruñealdea

Baina beste espedizio batera joan zen, 1779an Ignacio de Arteaga y Bazán itsasontzi-tenienteak zuzendu zuen espediziora. Alaskako kostaldeko 4 mapak aipatzen ditu, Artxibo Nagusiak Barones de la Torre dokumentu-funtsean gordetzen dituenak, eta Alaskako golkoan Iruña Beherea izeneko istripu geografiko bat irudikatzen dute.

Baxuak edo arrezifeak esaten zaie itsas oheko eremu harritsuei, oso sakonera txikian urpean badaude, eta, horregatik, arrisku larria dira itsasontzien nabigaziorako, ikusi eta saihestu ezean lokaztu eta hondoratu egin baitaitezke.

Zentzu horretan, 1779ko Arteagako espedizioa izan zen Alaskako golkoko erdialdeko sektorean baxu arriskutsu bat ikusi zen lehena, eta Iruña Beherea izena jarri ziona. Geroago, Espainiako iturrien bidez haren berri izan ondoren, britainiar armadak baxu horri Roca Pamplona de los Españoles ("Roca Pamplona of the Spaniards") deitu zion.

Hala ere, mende bat geroago, 1867an Estatu Batuek Alaskako lurraldea eskuratu eta eremuaren esplorazio sistematikoari ekin ziotenean, Iruña Beherea aurkitzeko ahalegin guztiak alferrikakoak izan ziren eta arrezifea ezin izan zuten aurkitu. Horregatik, nahiz eta Arteagakoaz gain Errusiako ontzi batek geroago behea ikusi zuela jakin, pentsatu zen 1779ko espedizioak ikusi zuena izan zitekeela Malaspina glaziarreko izotz-jausi bat edo uraren aldi baterako efektu edo kolorazioren bat, arrezife batekin nahastu zena. Ondorioz, Iruña Beherea edo Espainolen Iruña Arroka mapetatik kendu zuten.

Misterioa XX. mendearen erdialdean hasi zen konpontzen, itsaspeko erliebea ezagutzeko baliabide teknikoen aurrerapenak urpeko tontor edo gandor menditsu bat aurkitzea ahalbidetu zuenean, Arteagako espedizioak Iruñea behea kokatu zuen tokitik gertu. Hala, gailurraren zatirik garaiena 100 metrotik gorako sakoneran zegoen arren, XVIII. mendearen amaieran itsasoaren azaleratik askoz gertuago egon zitekeela esan zuten, eta inguru horretako mugimendu sismikoek hondoratu zutela. Horrela, itsaspeko muino hori izendatzeko, Espainiako espedizioak 1779an garai hartan agian izango zen baxuaren izena berreskuratu zen; horregatik, gaur egun Iruñeko muinoa edo ezproia bezala ezagutzen da ("Pamplona Spur").

Nafarroako Artxiboak apirileko mikroerakusketa eskaini dio Alaskako espedizioen 250. urteurrenari
Alaskako kostaldearen mapa 'Roca Pamplona' arrezifearekin.

Zerrendara itzuli