Kultura Zuzendaritza Nagusia - Vianako Printzea Erakundea
Nafarroako Gobernua

Nafarroako Artxiboak 1924ko Udal Estatutuaren mendeurrenari eskaini dio martxoko mikroerakusketa

2024/03/12

Udal Estatutuaren onarpenaren mendeurrena betetzen denean, zeinaren egokitzapena Nafarroako foru araubidera Estatuarekin negoziaketa konplexuen xede izan baitzen, Nafarroako Errege Artxibo Orokorrak bere martxoko mikroerakusketa ekitaldi honekin zerikusia duten eta zaintzen dituen dokumentuetako batzuk jendaurrean jartzen ditu. Zehazki, Gobernazio Ministerioaren eta Nafarroako Foru eta Probintzia Aldundiaren artean hasitako negoziazioei buruzko dokumentuak erakusten dira, baita 1925eko azaroaren 4ko Errege Lege Dekretua, udal-estatutua Nafarroako probintzian aplikatzeko oinarriei buruzkoa, edo 1928ko Udal Administrazioaren Erregelamendua ere.

"Udal Estatutuaren onarpenaren mendeurrena (1924)" mikroerakusketa formatu txikiko erakusketa da, doakoa eta librea, eta martxoko egun guztietan egongo da zabalik Nafarroako Artxiboko beheko galerian, 10:00etatik 14:00etara eta 17:00etatik 20:00etara.

1924ko Udal Estatutua

Primo de Riveraren diktaduraren (1923-1930) hasierako helburuetako bat udal-bizitza "birsortzea" izan zen, "jauntxokeriaz gabetzeko", Zaharberritzearen gaitz endemikotzat jotzen dena. Horretarako, tokiko legeria aldatzeko agindu zion José Calvo Sotelori, eta Toki Administrazioko zuzendari nagusi izendatu zuen. Calvo Sotelok egindako Udal Estatutua 1924ko martxoaren 8an onartu zen, eta toki-araubide berri bat ezartzea ekarri zuen, honako hauek ezabatzen zituena: herrialdeko udalen gaineko babes-boterea, haien egintzak administrazio-errekurtsoaren bidez fiskalizatzea, haien finantzak kontrolatzea eta beste administrazio batzuekiko mendekotasuna, hala nola aldundiekiko edo Gobernuarekiko mendekotasuna.

Nafarroako foru araubidera egokitzea

1924an, Foru Aldundiak kontrol zabala egiten zuen udalerrien gainean, 1841eko Nafarroako Probintziako Foruak Aldatzeko Legean (Lege Itundua ere esaten zaio) esleitutako eskumenen interpretazio hedakorra zela eta. Hala ere, Udal Estatutuak, aldez aurretik negoziatu gabe, hierarkia hori ezabatzen zuen, foru-araubidea aldatuz. Egoera hori Nafarroako Foru eta Probintzia Aldundiaren eraso gisa ikusi zen, eta hainbat udalen eta erregimen pribatiboaren aldeko pertsona ezagunen atxikimendua jaso zuen. Horietako batzuk ikusgai daude erakusketan. Horren aurrean, Aldundiak 1924ko martxoaren 11n batzorde bat bidali zuen Madrilera, eta horren ondorioz onartu zen 1924ko apirilaren 11ko Errege Agindua, oraingo honetan azaltzen den testua. Errege Aginduak, alde batetik, Nafarroan Udal Estatutua indarrean jartzea ezartzen zuen 1841eko legeak ezarritako araubidearen aurka ez zegoen guztian, eta, bestetik, Diputazioari agintzen zion bere araubide pribatiboa Estatutuak herrialdeko udal guztiei ematen zien autonomiarekin harmonizatzeko beharrezko arauak ematea.

Agindu horren ondorioz, Aldundiak Nafarroako udaletako ordezkarien batzar bat eratzea bultzatu zuen, eta Udal Estatutua egokitzeko oinarrien proiektu bat idazteko agindu zion. Aldundiak 1925eko urtarrilaren 12an onartu zuen proiektua, eta negoziazio-batzorde berri bat izendatu zuen. Gobernazio Ministerioarekin adostutako oinarriak uztailaren 13an onartu zituen Aldundiak, eta itun bati erantzuten ez bazioten ezingo zirela onartu adierazi zuen.

Azkenik, Gobernuak 1925eko azaroaren 4ko Errege Lege Dekretua onartu zuen, Nafarroako probintzian Udal Estatutua aplikatzeko oinarriei buruzkoa. Testuak, mikroazalpenean azaltzen denak, "Aldundiak oinarriak onartzea aldez aurreko izapide barkaezintzat" jotzen zuen, eta Nafarroako udalerriek, Espainiako gainerako udalerrien foru eta prerrogatiba berberak izan arren, "Nafarroako Diputazioaren lehen mailako hierarkiaren mende" zeudela. Hierarkia hori partzialki mugatu zen; izan ere, aurrerantzean, udalerriei buruzko araudi oro Foru Administrazio Kontseiluak onartu behar zuen. Ordura arte kontsultarako organo izan zen, eta orain udal-gehiengoa zuen.

Araudi berriaren edukia Nafarroako udalen udal-antolaketa eta ondasunen aprobetxamendua, langileen izendapena edo zerbitzuen eta obren antolaketa bezalako gaiak arautzeko askatasuna bezalako gaietara hedatzen zen, baina, aldi berean, Aldundiaren gai jakin batzuetarako beharrezko baimena arautzen zuen, gai askoren berrikuspena eta kontrola beretzat gordetzen zuena. Gainera, Aldundiaren Administrazio Auzitegi eskuordetu bati esleitzen zizkion administrazio-errekurtsoak.

Azkenik, arautegi hori garatzeko, 1928ko otsailaren 3an Nafarroako Udal Administrazioaren Erregelamendua onartu zen, Nafarroako toki-araubidearen benetako kodea, aurreko arau askotariko eta sakabanatuak eguneratu eta bateratu zituena lege-multzo uniforme batean, eta bere horretan iraun zuena, bere aldaketekin, 1990ean Toki Administrazioari buruzko Foru Legea onartu arte.

 Nafarroako Artxiboak 1924ko Udal Estatutuaren mendeurrenari eskaini dio martxoko mikroerakusketa
Nafarroako arte eszenikoak dFeria foroan aurkeztuko dira Kulturako Zuzendaritza Nagusiaren laguntzarekin

Zerrendara itzuli